ابو القاسم ، عبد اللّه بن احمد بلخى ( 273 - 319 ق ) از متكلمان برجستهء همين دوره است كه كتابى دربارهء رجال معتزله نوشت و مجادلاتى نيز در مبحث امامت ، با متكلم مبرّز شيعى اين زمان ، ابن قبه رازى داشت . او صاحب آراء و نظرات منحصر به فردى در كلام بود و پيروانى يافته بود كه كعبيه ناميده مىشدند . از كتاب‌هاى او مقالات الاسلاميين مىباشد در شهر بلخ درگذشت . « 1 » اما شايد نام‌آورترين معتزليان در اين عصر ، ابو على محمد بن عبد الوهاب جبّايى ( 235 - 303 ق ) باشد كه در بصره شهرت يافت و كتاب‌هايى از جمله تفسيرى بر قرآن نوشت . « 2 » او با ابو الحسن اشعرى ( 260 - 322 ق ) عالم مشهور اهل سنت هم‌زمان و در ارتباط نزديكى با وى بود . او نيز مناظراتى با برخى عالمان و متكلمان شيعى داشت . پس از او ، پسرش ابو هاشم جانشين او شد و به تربيت شاگردان پدرش پرداخت . ابو هاشم تأثير ديرپايى بر آراى معتزليان گذاشت و مبادى نظرى او در كلام تا قرن پنجم موردتوجه بود . پيروان او به بهشميه معروف شدند . متكلمان معتزلى به‌طور عمده در عراق بودند . در قرن دوم هجرى شهر بصره ، كه گرايشات شديد عثمانى در آن بروز داشت ، از مراكز مهم معتزليان بود و در مقابل آن ، شهر كوفه با تمايلات شيعى پايگاه متكلمان شيعه به شمار مىرفت . با تأسيس شهر بغداد و مركزيت يافتن علمى آن به‌عنوان مركز خلافت اسلامى ، جايگاه اصلى معتزليان به اين شهر انتقال يافت . برخورد ميان معتزليان بغداد و بصره با متكلمان شيعه ، كه از اين پس در بغداد نيز حضور داشتند ، امرى عادى بود . علاوه بر عراق ، ايالت پهناور خراسان نيز شمارى از معتزليان را در خود جاى داده بود ؛ شهرهاى نيشابور ، بلخ و سمرقند از مهم‌ترين مراكز فعاليت آن‌ها بود . از ميان

--> ( 1 ) . ابن خلكان ، همان ، ص 252 ؛ بغدادى ، تاريخ بغداد ، ج 9 ، ص 384 و زركلى ، الاعلام ، ج 4 ، ص 66 . ( 2 ) . ابن خلكان ، همان ، ص 480 و زركلى ، همان ، ص 256 .